O Δαίμων της Οικολογίας

Tρόπος ζωής και «σφαιρική» ματιά

Ηρώ Μπενεσσαϊά

Αρχίζουν και βγαίνουν σαν μανιτάρια μετά τη βροχή, οι σκεπτικιστές της κλιματικής αλλαγής, με διάφορα επιχειρήματα που δεν θα σχολιάσω. Γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνον η κλιματική αλλαγή, ανθρωπογενής η όχι .

‘Έστω κι αν υποθέσουμε ότι η κλιματική αλλαγή δεν υπάρχει, ή ότι είναι φυσικό και φαινόμενο και όχι ανθρωπογενές, η κρίση του κυρίαρχου μοντέλου ανάπτυξης δεν παύει να υπάρχει. Η ρύπανση του αέρα, του εδάφους και του υδροφόρου ορίζοντα από τη χρήση χημικών, η υποβάθμιση της ποιότητας του εδάφους από την εντατική γεωργία και τις μονοκαλλιέργειες, το αυξανόμενο αίσθημα έλλειψης ελέγχου ακόμα και του τι τρώμε, η ανεξέλεγκτη δόμηση που απειλεί το φυσικό περιβάλλον, η υπερκατανάλωση ενέργειας αλλά και γενικότερα όλων των φυσικών πόρων, σκιαγραφούν μία κοινωνία που έχει υπερβεί τα όρια κορεσμού που η ίδια η φύση καθορίζει.

Η ποιότητα της ζωής μας φθίνει όχι μόνο από τις περιβαλλοντικές συνειστώσες αλλά και από τις κοινωνικο-οικονομικές. Η καθημερινότητά μας μαστίζεται από άγχος, ο χρόνος έχει πάρει διαστάσεις «μπαμπούλα» με τους ρυθμούς που έχουμε επιβάλει στη ζωή μας. Το περίεργο είναι ότι αναιρούμε ακόμη και το ένστικτο της αυτοσυντήρησης (σαν είδος αλλά και σαν άτομα) όταν δρούμε ενάντια στην επιβίωσή μας. Μήπως λοιπόν το μεγαλύτερο μας πρόβλημα είναι ότι έχουμε διαμορφώσει μια κοινωνία που δεν προωθεί τη γνώση με γνώμονα τις αλληλοεξαρτήσεις και αλληλοεπιδράσεις και έτσι δεν βλέπει τις επιπτώσεις των πράξεών της;

Kλιματική αλλαγή η όχι, είναι επείγον να αντιδράσουμε, να προβληματιστούμε, να προλάβουμε τις ανεξέλεγκτες επιπτώσεις του μοντέλου ανάπτυξης που έχει επικρατήσει. Μήπως είναι η ευκαιρία να αναθεωρήσουμε τις επιλογές μας, τον τρόπο ζωής μας , να επανεξετάσουμε τις αξίες μας και να σκεφτούμε όχι μόνο ποιά ζωή επιλέγουμε να ζήσουμε αλλά και ποιά είναι εφικτή;

Ο φιλόσοφος Αναξίμανδρος απο τη Μίλητο πρίν 26 αιώνες, πρωτοπόρος της επιστημονικής σκέψης, φαντάστηκε τη γη σαν μία πέτρα που πλέει στο σύμπαν σπάζοντας έτσι βεβαιότητες που κυριαρχούσαν τη γνώση της εποχής .

Σήμερα καλούμαστε να σπάσουμε συνήθειες και τρόπο ζωής. Καλούμαστε να αναθεωρήσουμε τον αποσπασματικό τρόπο ανάλυσης και αντιμετώπισης των επι μέρους θεμάτων και να αναδείξουμε τις αλληλοεξαρτήσεις τους. Να βρούμε τη θέση που έχει κάθε θέμα μέσα ένα συνολικό σχήμα λαμβάνοντας υπ όψιν τους πεπερασμένους πόρους και θέτοντας όρια κορεσμού.

Πολλές φωνές υψώνονται, επί μέρους λύσεις προτείνονται, η κοινωνία των πολιτών δραστηριοποιείται όλο και περισσότερο και υπάρχουν σε μικρή κλίμακα πολλές ευρηματικές εφαρμογές για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων προβλημάτων κύρια από πρωτοβουλίες πολιτών και συλλογικοτήτων. Η ολιστική θεώρηση είναι απαραίτητη σε κάθε σχεδιασμό για την διασύνδεση των επι μέρους λύσεων ώστε να προληφθούν τυχόν αρνητικές επιδράσεις σε άλλους τομείς, όπως παρατηρούμε ότι συμβαίνει με τα οικοσυστήματα στη φύση. Αντίθετα, αν δεν εφαρμόσουμε σφαιρική μεθοδολογία αντιμετώπισης των προβλημάτων και συγχρόνως δεν υιοθετήσουμε ριζικές αλλαγές στον τρόπο ζωής μας, θα έχουμε μια Λερναία Υδρα όπου όταν κόβουμε το ένα κεφάλι αμέσως θα φυτρώνει το άλλο.

Αυτή η θεώρηση κτισμένη από αλληλοεξαρτήσεις, ίσως προωθήσει και τη συνειδητοποίηση του κοινού συμφέροντος που έχουμε σαν πολίτες μιας πλανητικής κοινωνίας, αλλά και σαν άτομα, σε σχέση με το άμεσο περιβάλλον μας, φυσικό και ανθρωπογενές. Η ολιστική αντιμετώπιση αν μεταφερθεί και στο επίπεδο του ατόμου δείχνει τη σημασία που έχει η συμπεριφορά του καθενός μας στη καθημερινότητά του και επομένως και στις επιλογές του σαν αναπόσπαστο τμήμα ενός γενικότερου συνόλου όπου οι συμπεριφορές αλληλοεπηρεάζονται. Με το μοντέλο ζωής αναθεωρημένο και με την σφαιρική ματιά σαν εργαλείο προσέγγισης για την ανάλυση και την υλοποίηση των στόχων, ο δρόμος για την αλληλεγγύη και τη συνεργασία, για την προστασία των φυσικών πόρων που αποτελούν και κοινά αγαθά γίνεται εφικτός.

Πότε θα το συνειδητοποιήσουμε αυτό; Η εμπειρία της Κοπεγχάγης έδειξε ότι η κοινωνία των πολιτών είναι πιο έτοιμη για αλλαγές, από αυτούς που παίρνουν τις αποφάσεις, αλλά βέβαια μένει να αποδειχθεί ότι μπορεί να εφαρμόσει και στην καθημερινότητά της ένα νέο τρόπο ζωής. Εδώ καλούμαστε σαν άτομα να γκρεμίσουμε, προκειμένου νά μετασχηματισθούμε σε κοινωνία που δεν σκάβει το δικό της λάκκο.

Περιοδικό για την οικολογία

Κυκλοφορεί με την  ΑΥΓΗ την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα

Τηλέφωνο: 210 3316738, e-mail: daimon@enternet.gr

Τεύχος 102, Μάρτιος 2010

Από τα περιεχόμενα

Ο άνθρωπος πάνω από το αυτοκίνητο, ο άνθρωπος πάνω από τη διαφήμιση

Τα δεινά του Ασωπού, Φάνη Δημητρακούδη

Επαναφέροντας τον αγώνα για το κλίμα στο άμεσο και ουσιαστικό, Τάσος Κρομμύδας

Συγγνώμη… μπορούσαμε να είχαμε σταματήσει τις κλιματικές αλλαγές, αλλά δεν το κάναμε, Δημήτρης Ιμπραήμ

Ακριβή ανάπτυξη και δίκαιη λιτότητα, Μάνος Ματσαγγάνης

«Μηδενική ανοχή» στην παράνομη υπαίθρια διαφήμιση, Κώστας Φωτεινάκης

Το Αμβούργο λέει όχι στα  μεταλλαγμένα, Ευθύμης Παπαδημητρίου

Ναι ή Όχι στο σταθμό ΗΣΑΠ στον Ιλισσό; Μπάμπης Μπιλίνης

Από τα λόγια και τις εξαγγελίες μακρύς ο δρόμος ως την εφαρμογή πράσινης ανάπτυξης, Χαρά Παπαϊωάννου

Ο θόρυβος και η αντιμετώπισή του, Βασίλειος Δαλαμάγκας

Το οικολογικό χρέος των ανεπτυγμένων χωρών, Γιολάντα Ζιάκα

Η «Μεταλλαγμένη» Επικαιρότητα στις αρχές του 2010, Βάσω Κανελλοπούλου

Το ενεργειακό μέλλον της Ελλάδας, Αχιλλέας Πληθάρας

Πράσινη ανάπτυξη ή πράσσειν άλογα; Μαλαμώ Κορμπέτη

Πυρηνικά απόβλητα στην αυλή ή…, Βασίλης Παπακριβόπουλος

Πράσινη ανάπτυξη επί το έργον ή πώς να μετατρέψετε τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας σε εργαλείο πλουτισμού και περιβαλλοντικής υποβάθμισης, Δέσποινα Σπανούδη

Διεθνή οικολογικά νέα, Ευθύνης Παπαδημητρίου

Τα Ελληνικά δάση και η Κλιματική Αλλαγή

Ο κρεμαστός αστικός σιδηρόδρομος του Wuppertal στην Γερμανία

Ένα παράδειγμα «Αστικής Επανάστασης»

Τη δεκαετία του 90, η Μπογκοτά-πρωτεύουσα της Κολομβίας, ήταν μια κόλαση παραβατικότητας κυκλοφοριακών προβλημάτων και ρύπανσης. Τα πεζοδρόμια ήταν γεμάτα αυτοκίνητα. Οι κοινόχρηστοι χώροι απεριποίητοι. Οι κάτοικοι των παραγκουπόλεων, που βρίσκονται νοτίως της πόλης, χρειάζονταν 4 ώρες την ημέρα για τη διαδρομή σπίτι-δουλειά-σπίτι. Το 1995, 3363 άτομα δολοφονήθηκαν μέσα στην πόλη και 1400 σκοτώθηκαν σε αυτοκινητιστικά ατυχήματα.

Για να «ανακουφίσουν» το κυκλοφοριακό, οι αρχές σχεδίασαν μεγάλο δίκτυο υπερυψωμένων αυτοκινητόδρομων, έχοντας ως πρότυπο τα προάστια των ΗΠΑ που επικεντρώνουν στο ΙΧ. Όμως οι εργολάβοι δεν πρόλαβαν να χαρούν γιατί το 1998 εξελέγη Δήμαρχος ο Enrique Penalosa ο οποίος δήλωσε ότι η πόλη θα ανήκει στους κατοίκους της και όχι στα αυτοκίνητα καθώς είναι αδύνατον να ανήκει και στους δυο.

Ο Penalosa πήρε τα χρήματα που προορίζονταν για αυτοκινητόδρομους, συμπλήρωσε από την αύξηση φόρων στη βενζίνη και δημιούργησε πεζόδρομους ποδηλατόδρομους, σχολεία, βιβλιοθήκες, βελτίωσε τη λειτουργία των πάρκων και όλων των κοινόχρηστων χώρων. Επιπλέον δημιούργησε ένα σύστημα ταχείας λεωφορειο-κίνησης (to Transmilenio) και του αφιέρωσε αποκλειστικές λωρίδες στις μεγάλες αρτηρίες. Ενώ στην αρχή όλοι οι έμποροι του κέντρου τάχθηκαν εναντίον του στη συνέχεια, η προσπάθεια στέφθηκε με τεράστια επιτυχία και κοινωνική αποδοχή. Οι δολοφονίες στην πόλη μειώθηκαν κατά 40% μέσα στην πρώτη τριετία και συνεχίζουν να μειώνονται, ενώ αντίστοιχα ποσοστά μείωσης παρατηρούνται και στα αυτοκινητιστικά ατυχήματα. Οι δε κάτοικοι των παραγκουπόλεων που έτσι κι αλλιώς δεν έχουν αυτοκίνητο, χρησιμοποιούν τώρα το ταχυ-λεωφορείο μειώνοντας το χρόνο «σπίτι-δουλειά- σπίτι» κατά 2,5 ώρες την ημέρα! Έχει υπολογισθεί ότι το σύστημα Transmilenio μειώνει τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα κατά 250.000 τόνους το χρόνο….

Βάσω Κανελλοπούλου

Πηγή: “Courrier Internationale”HORS SERIE (Changer le Monde face a la crise)

Octobre-Novembre-Decembre 2009,

“Un modele de revolution urbaine” σελ 66

Ναι στο νέο νομοσχέδιο για τις ΑΠΕ! (γιατί υποστηρίζουμε το νέο νομοσχέδιο για τις ΑΠΕ)

Δημήτρης Ιμπραήμⁱ

• Γιατί ιεραρχούμε ως απόλυτη προτεραιότητα τους 300.000 συνανθρώπους μας που ήδη πεθαίνουν κάθε χρόνο εξαιτίας των κλιματικών αλλαγών και τους 325.000.000 συνανθρώπους μας που ήδη πλήττονται σοβαρά με κάποιον τρόπο από την αλλαγή του κλίματος.

• Γιατί σύμφωνα με την IPCCⁱⁱ, οι παγκόσμιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, θα πρέπει να έχουν κορυφωθεί (σταθεροποιηθεί) έως το 2015 και να επιστρέψουν στα σημερινά επίπεδα έως το 2020, για να αγγίξουν το μηδέν έως το 2050. Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, τα ανεπτυγμένα κράτη πρέπει να μειώσουν τις εκπομπές τους κατά 40% έως το 2020 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Οτιδήποτε λιγότερο σημαίνει καταστροφικές κλιματικές αλλαγές. Το νέο νομοσχέδιο αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην Ελλάδα μέσα σε αυτήν τη δεκαετία, όπως υπαγορεύει η επιστήμη.

• Γιατί το 20% με 30% όλων των ζωντανών οργανισμών στον πλανήτη θα αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο εξαφάνισης, αν η άνοδος της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας ξεπεράσει τους 1,5-2,5°C. Το ποσοστό αυτό αυξάνεται σε 50% αν η αύξηση της μέσης πλανητικής θερμοκρασίας ξεπεράσει τους 3^oC. Η επιθετική ανάπτυξη των ΑΠΕ μέσα σε αυτή τη δεκαετία, συμβάλλει αποφασιστικά στην πρόληψη του κινδύνου αυτού.

• Γιατί η υψηλή διείσδυση των ΑΠΕ (πχ σε ποσοστό 40%) αποτελεί το καλύτερο εχέγγυο για τη μείωση της χρήσης λιγνίτη και τον αποκλεισμό του λιθάνθρακα και της πυρηνικής ενέργειας. Αυτό συμβαίνει γιατί οι ΑΠΕ απαιτούν ένα έξυπνο και ευέλικτο σύστημα (δίκτυα, αποθήκευση ενέργειας, αποκεντρωμένη παραγωγή), στο οποίο οι μεγάλες και δυσκίνητες μονάδες δεν έχουν θέση. Αυτό είναι το όραμα της Greenpeace και αυτό υπηρετεί επί σχεδόν είκοσι χρόνια στην Ελλάδα.

• Γιατί η απλοποίηση και χρονική σύντμηση της αδειοδοτικής διαδικασίας δε σημαίνει αποδυνάμωση των περιβαλλοντικών όρων που πρέπει να πληρούνται κατά την αδειοδότηση ενός έργου ΑΠΕ. Σημαίνει όμως σαφήνεια, απλότητα και επενδυτική ασφάλεια για τους επενδυτές (μικρούς, μεσαίους, μεγάλους) που θέλουν να στραφούν στις ΑΠΕ.

• Γιατί στην Ελλάδα αγωνιζόμαστε σχεδόν είκοσι χρόνια για την αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών και την ανάδειξη των λύσεων (ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και εξοικονόμηση ενέργειας). Η απλοποίηση και χρονική σύντμηση της αδειοδοτικής διαδικασίας αποτελεί πάγιο πολιτικό μας αίτημα. Το νέο σχέδιο νόμου ικανοποιεί σε μεγάλο βαθμό αυτό το αίτημα, αντιμετωπίζοντας ένα πρόβλημα (γραφειοκρατία) που εμποδίζει μέχρι και σήμερα την ανάπτυξη των ΑΠΕ στην Ελλάδα.

• Γιατί οι θέσεις μας για το κλίμα και την ενέργεια, έχουν απόλυτη συνάφεια και συνοχή από την πρώτη μέρα της εκστρατείας μας πριν από σχεδόν είκοσι χρόνια και αποτυπώνονται πλήρως στο όραμα της Greenpeace με τίτλο ‘Ενεργειακή Επανάσταση’. Σύμφωνα με την Ενεργειακή Επανάσταση, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να καλύψουν το 52% και το 87% της ηλεκτροπαραγωγής από ΑΠΕ έως το 2020 και το 2050 αντίστοιχα. Η Ελληνική Κυβέρνηση έχει αναλάβει ένα λιγότερο φιλόδοξο (αλλά αρκετά υψηλό) στόχο διείσδυσης των ΑΠΕ κατά 40% έως το 2020. Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος πρέπει να πληρούνται τρεις προϋποθέσεις: 1. βέλτιστη αξιοποίηση του ανανεώσιμου δυναμικού, 2. αξιοποίηση όλων των ανανεώσιμων τεχνολογιών, 3. απλοποιημένη αδειοδοτική διαδικασία.

• Γιατί αυτό είναι με διαφορά το πιο ριζοσπαστικό και προοδευτικό κείμενο που έχει κατατεθεί ποτέ για την προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Ποτέ μέχρι σήμερα η Ελλάδα δεν είχε βρεθεί πιο κοντά στην πραγματικά πράσινη ανάπτυξη δεν έχουμε την πολυτέλεια να χάσουμε αυτήν την ευκαιρία. Τώρα είναι η ώρα για να περάσουμε από τα λόγια στην πράξη.

Πρακτικές αυτοχρηματοδότησης για την προστασία του περιβάλλοντος

Γιολάντα Ζιάκα

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γερμανία και το Βέλγιο, εταιρείες συμβούλων για θέματα ενέργειας προσφέρουν δωρεάν υπηρεσίες στις επιχειρήσεις και τη δημόσια διοίκηση για να τις υποστηρίξουν στη μείωση των επιπτώσεων της λειτουργίας τους πάνω στο περιβάλλον. Οι εταιρείες αυτές πληρώνονται εκ των υστέρων, από τις οικονομίες που πραγματοποίησε η επιχείρηση (ή η δημόσια υπηρεσία) από τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας, νερού, κλπ.

Στόχος είναι μια επιχείρηση να γίνει «πράσινη» χωρίς να πληρώσει τίποτα. Παράδειγμα τέτοιας επιχειρηματικής πρωτοβουλίας αποτελεί η οργάνωση Thimmakka στην Καλιφόρνια, η οποία βοηθάει τα εστιατόρια να μειώσουν την κατανάλωση τους σε ενέργεια, επομένως να μειώσουν ταυτόχρονα το λογαριασμό ηλεκτρισμού που πληρώνουν και την επίπτωση της λειτουργίας τους στο περιβάλλον, μέσα από απλές ενέργειες όπως η αντικατάσταση των λαμπτήρων από άλλους λιγότερο ενεργοβόρους, από εγκατάσταση συσκευών που μειώνουν τη ροή του νερού στις βρύσες, κ.ά.

Καθώς τα μικρά εστιατόρια δεν διαθέτουν κεφάλαια για μια τέτοια επένδυση, η οργάνωση Thimmakka τους προτείνει να επενδύσει για λογαριασμό τους και τους παρέχει τις υποδομές, δωρεάν, σε πρώτη φάση. Με το δεδομένο ότι οι αλλαγές αυτές θα τους επιτρέψουν να μειώσουν τα έξοδα τους, η οργάνωση Thimmakka πληρώνεται μόνον όταν ξεκινήσει αυτή η εξοικονόμηση. Οι επιχειρήσεις αυτές εξοικονομούν κατά μέσο όρο 1.600 ευρώ το χρόνο. Τα πρώτα 2-3 χρόνια χρησιμοποιούν τα χρήματα αυτά για να πληρώσουν την Thimmakka και, στη συνέχεια, η εξοικονόμηση είναι όλη δικιά τους. Σήμερα πάνω από 120 εστιατόρια στις ΗΠΑ, από το Λος Άντζελες ως το Βανκούβερ, διαθέτουν το σήμα «Πράσινο εστιατόριο πιστοποιημένο από την Thimmakka».

Πρόκειται για μια αρχή λειτουργίας που πρωτεμφανίστηκε μετά την πετρελαϊκή κρίση της δεκαετίας του 1970 και σήμερα εφαρμόζεται σε μεγάλη κλίμακα, όπως για παράδειγμα από τις περισσότερες από χίλιες «Εταιρείες Υπηρεσιών Ενέργειας» (Energy Service Companies – Esco) στις ΗΠΑ.

Για να μειωθεί η κατανάλωση ηλεκτρισμού από μια επιχείρηση ή έναν δημόσιο οργανισμό, μια εταιρεία Esco του προτείνει ένα συμβόλαιο «ενεργειακής επίδοσης», που περιλαμβάνει μια σειρά από εργασίες βελτίωσης των κτιρίων, που του παρέχει εντελώς δωρεάν. Από την αντικατάσταση του λέβητα μέχρι την πλήρη ανακαίνιση του κτιρίου, οι εργασίες αυτές μπορούν να μειώσουν το λογαριασμό κατανάλωσης ενέργειας κατά 10 ως 40 φορές. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται η μελλοντική αμοιβή της εταιρείας Esco. Στις ΗΠΑ η νέα αυτή αγορά ενεργειακής αποτελεσματικότητας έφτασε, το 2008, τα 5 δισεκατομμύρια δολάρια. Συνήθως οι βασικές επενδύσεις καλύπτονται από την ίδια την εταιρεία Esco, αλλά για τα πιο μεγάλα συμβόλαια η εταιρεία μπορεί να προχωρήσει και σε δανεισμό από τράπεζα.

Στην Ευρώπη, το Βέλγιο ξεκίνησε πρώτο ένα ανάλογο πρόγραμμα το 2008, όπου η ομοσπονδιακή κυβέρνηση δημιούργησε την «Fedesco», ανώνυμη εταιρεία δημοσίου συμφέροντος, της οποίας το κεφάλαιο προέρχεται από το κράτος. Η εταιρεία προχρηματοδοτεί έργα που συνεισφέρουν στην εξοικονόμηση ενέργειας στα ομοσπονδιακά δημόσια κτίρια. Η χρηματική απόδοση της επένδυσης βασίζεται στην ετήσια εξοικονόμηση πόρων που δημιουργεί η επένδυση και γίνεται σταδιακά στα επόμενα χρόνια.

Το έργο της Fedesco περιλαμβάνει υπηρεσίες, όπως η ανάλυση αναγκών, η εκπόνηση τεχνικών μελετών, η επίβλεψη υλοποίησης του έργου, κλπ. Με την εγγύηση του Βελγικού κράτους, η Fedesco απευθύνεται στις τράπεζες και από τη δημιουργία της, έχει δανειστεί ποσά ύψους 210 εκατομμυρίων ευρώ, που αντιστοιχούν στην απαραίτητη επένδυση για την ανακαίνιση 8 εκατομμυρίων τετραγωνικών μέτρων δημόσιων κτιρίων, έως το 2014.

Στόχος είναι να επιτευχθεί μείωση της κατανάλωσης ενέργειας στα δημόσια κτίρια κατά 22% και έτσι να εξασφαλιστεί η απόσβεση της επένδυσης σε 7 χρόνια. Έχει υπολογιστεί ότι τα 210 εκατομμύρια ευρώ που επενδύονται θα δημιουργήσουν, μέχρι το 2021, 362 εκατομμύρια ευρώ οικονομίας, το οποίο μεταφράζεται σε 150 εκατομμύρια ευρώ καθαρό μπόνους για τη Fedesco και, συνεπώς, για το ίδιο το κράτος.

Αρκετά σημάδια γύρω μας δείχνουν ότι από την «πράσινη ανάπτυξη» μέχρι τις «πράσινες μπίζνες» μας χωρίζει, πολλές φορές, ένα μόνο βήμα. Και υπάρχει διάχυτη η τάση, στο χώρο του οικολογικού κινήματος, η επιχειρηματική δραστηριότητα να παραπέμπει απλά και μόνο στην έννοια του «βρώμικου χρήματος». Στην περίπτωση όμως της αυτοχρηματοδότησης επενδύσεων ενεργειακής απόδοσης στα κτίρια, δεν μπορεί παρά να αποδεχτούμε ότι πρακτικές όπως οι παραπάνω συνεισφέρουν – με έξυπνο τρόπο – στον περιορισμό των επιπτώσεων στο περιβάλλον. Απλά θα πρέπει να θυμόμαστε ότι «η ενέργεια που κοστίζει φτηνότερα απ’όλες είναι αυτή που δεν καταναλώνουμε» και ότι ίσως η έρευνα και η συζήτηση για τα περιβαλλοντικά ζητήματα θα πρέπει πλέον να κατευθυνθεί προς την έννοια της «αποανάπτυξης», προς στον έλεγχο των αναγκών και προς την κριτική θεώρηση του κυρίαρχου καταναλωτικού μοντέλου.

Πηγή:

Άρθρο της Jeanne Beutter του Πρακτορείου ειδήσεων «Reporters d‘espoir» (‘Δημοσιογράφοι της ελπίδας’), με τίτλο «Et si on autofinançait la protection de l‘environnement ?», 18-4-2009, στον ιστότοπο http://www.rue89.com/ που αυτοαποκαλείται «χώρος ανεξάρτητης και συμμετοχικής πληροφόρησης και δημόσιας συζήτησης γύρω από θα θέματα επικαιρότητας»

Περισσότερες πληροφορίες:

► Στην ιστοσελίδα της Thimmakka http://www.thimmakka.org/ (στα αγγλικά), όπου δίνονται ποσοτικά στοιχεία για τη δράση της Thimmakka, από το 2002 ως το 2007 και μετά: Ο αριθμός των πράσινων εστιατορίων στην περιοχή της πόλης του Berkeley αυξήθηκε από 2 σε 125. Εκτιμάται ότι τα στερεά απόβλητα τους μειώθηκαν κατά 19,4 χιλιάδες τόνους, ότι εξοικονομήθηκαν 10,8 εκατομμύρια γαλόνια νερού (περίπου 50 πισίνες Ολυμπιακών διαστάσεων), ελαττώθηκε η κατανάλωση ενέργειας κατά 940,5 χιλιάδες KwH (ενέργεια που απαιτείται για την ηλεκτροδότηση 107 Αμερικάνικων νοικοκυριών για ένα χρόνο), αποφεύχθηκε η εκπομπή 214,55 τόνων διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα και, τέλος, εξοικονομήθηκε ένα συνολικό ποσό 1.3 εκατομμυρίου δολαρίων στα 125 εστιατόρια που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, σε πέντε μόλις χρόνια.

► Στην ιστοσελίδα της Fedesco http://www.fedesco.be/ (στα γαλλικά) διαβάζουμε ότι η Fedesco διαθέτει κεφάλαιο 6,5 εκατομμυρίων €, δουλεύει αποκλειστικά για τις Ομοσπονδιακές Δημόσιες Υπηρεσίες και το έργο της αφορά 1.800 κτίρια, με ετήσιο ενεργειακό λογαριασμό περίπου 150 εκατομμύρια €. Το έργο της εντάσσεται στο πλαίσιο της ομοσπονδιακής πολιτικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την ενεργειακή αποδοτικότητα.

Στείλτε μας τις ιδέες και τις προτάσεις σας για τη στήλη «Καινοτόμες δράσεις για το περιβάλλον» στη διεύθυνση: draseis.politon@yahoo.com

ΔΙΕΘΝΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΝΕΑ

ΕΥΘΥΜΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

Βερολίνο. Με το ποδήλατο ή με το αυτοκίνητο; Ενώ στη χώρα μας οι ποδηλατόδρομοι εξακολουθούν να υπάρχουν μόνο… στο φανταστικό επίπεδο των υποσχέσεων, στη Γερμανία το υπουργείο περιβάλλοντος επενδύει 4 εκατ. ευρώ για να παρακινήσει τους πολίτες να χρησιμοποιούν, για τις μικρές αποστάσεις, το ποδήλατο αντι το αυτοκίνητο.

Η σχετική διαφημιστική καμπάνια άρχισε πέρισυ στην Βαμβέργη, το Ντόρτμουντ, τη Χάλλη, και την Καρλσρούη, για να συνεχιστεί φέτος στο Βερολίνο, στο Μπραουνσβαϊκ, στο Φραϊμπουργκ, στο Κίελο και το Χερτσόγκεναουραχ. Οι πόλεις εχουν επιλεγεί απο ειδική επιτροπή απο μιά λίστα 55 ενδιαφερόμενων πόλεων της Γερμανίας. Οι πόλεις που έχουν επιλεγεί παίρνουν δωρεάν τα έξοδα της καμπάνιας και σίγουρα θα ωφεληθούν απο τη μείωση της χρήσης των αυτοκινήτων.

Σχετική έρευνα για τις κυκλοφοριακές συνήθειες των πολιτών έδειξε οτι οι μισές μετακινήσεις με αυτοκίνητο γίνονται για μικρές διαδρομές, μέχρι 6 χιλιομέτρων. Αν οι κάτοχοι αυτοκινήτων αποφάσιζαν να αφήσουν το αυτοκινητό τους θα μειωνόταν η εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα σε σημαντικό βαθμό. Η σκέψη αυτή ωδήγησε το ομοσπονδιακό υπουργείο περιβάλλοντος στην απόφαση να ξεκινήσει την σχετική διαφημιστική καμπάνια, σε επιλεγμένες πόλεις, για να πείσει τους πολίτες να περιορίσουν τη χρήση του αυτοκινήτου τους.

Ήδη διαπιστώθηκε οτι οι πολίτες ανταποκρίνονται στο αίτημα της πολιτείας και όπως δήλωσαν σε σχετικό ερωτηματολόγιο δέκα στους εκατό πηγαίνουν για ψώνια με τα πόδια αντι να χρησιμοποιήσουν το αυτοκίνητό τους, ενω οκτώ στους εκατό διαβεβαίωσαν οτι στον ελεύθερο χρόνο τους χρησιμοποιούν το ποδήλατό τους ή πηγαίνουν με τα πόδια. Οι ερωτηθέντες απαιτούν βελτίωση των συνθηκών για τους ποδηλάτες και τους πεζούς.. Πιο ασφαλείς ποδηλατόδρομους και πεζόδρομους….

Η καμπάνια του υπουργείου περιβάλλοντος έχει βέβαια να αντιμετωπίσει ….την αντίστοιχη της αυτοκινητοβιομηχανίας που ξοδεύει κάθε χρόνο για διαφημίσεις περίπου ενα δισεκατομμύριο ευρώ, για να ενισχύσει την κουλτούρα της αυτοκίνητο –κίνησης…..

Βραζιλία. Το δέκατο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ αναζητά, στη Βραζιλία, νέους δρόμους διεξόδου απο την παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση. Με την παραδοσιακή εναρκτήρια διαδήλωση άρχισε στις 25 Ιανουαρίου στη Νότια Βραζιλία το φετεινό συνέδριο που προβλέπει 27 τοπικά και θεματικά εργαστήρια συζήτησης.

Στο Πόρτο Αλέγκρε, στο κέντρο του ενδιαφέροντος θα είναι το διεθνές σεμινάριο στρατηγικής, που θα επεξεργαστεί το θεματικό φάσμα της κριτικής ενάντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση. Παράλληλα θα γίνει μια αξιολόγηση της σημερινής κατάστασης του κινήματος και των μελλοντικών του προοπτικών.

Σύμφωνα με τους ιδρυτές και συνδιοργανωτές του, το Φόρουμ έχει μεγάλη ιστορία επιτυχιών. «Στο πρώτο φόρουμ το 2001 είχαμε κατηγορηθεί απο τον τοτινό πρόεδρο Φερνάντο Ενρίκε Καρντόζο ως αναχρονιστικοί. Εν τω μεταξύ οι Νεοφιλελεύθεροι έχουν πτωχεύσει. Τα αιτήματά μας έχουν αλλάξει τον κόσμο». Σε πολλούς τομείς έχει αλλάξει η κρατική πολιτική. Η Παναμερικανική ζώνη ελεύθερου εμπορίου έχει καταρρεύσει, αντ’αυτής οι μεγάλες χώρες του Νότου μιλάνε ισότιμα με τους G20.

«Οι χώρες που ενίσχυσαν την εσωτερική αγορά, μείωσαν τα χρέη τους και διαφοροποίησαν τις εμπορικές τους σχέσεις, αντιμετώπισαν καλύτερα την οικονομική κρίση», δήλωσε ο Χάϊτακερ (75), απο τα ιδρυτικά στελέχη του κινήματος..

Σύμφωνα με τον πορτογάλλο κοινωνιολόγο Μποναβεντούρα Σάντος «μπροστά στο γεγονός της τεράστιας ικανότητας του καπιταλισμού να ξαναγεννιέται, θάπρεπε και το παγκόσμιο κοινωνικό φόρουμ να αναζητάει και νέους δρόμους».

Δυό προτάσεις του κινήματος εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης θα συζητηθούν στο Πόρτο Αλέγκρε. Η μια έρχεται απο τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Ουγκο Τζάβες για την ιδρυση μιας «Πέμπτης Διεθνούς» και η δεύτερη απο τον αντιπρόεδρο της Βολιβίας Αλβάρο Γκαρσία Λινέρα που οραματίζεται μια «Διεθνή των κοινωνικών κινημάτων».

Μπορεί μεν να υπάρχει διαφωνία για τις ονομασίες, συμφωνία όμως επικρατεί σχετικά με την ανάγκη αποχώρησης απο τον ληστρικό καπιταλισμό που θεωρείται υπεύθυνος για την οικονομική κρίση και την κλιματική αλλαγή του πλανήτη. Όπως είπε η δημοσιολόγος Σίλκε Χέλφριχ απο την Ιένα της Γερμανίας, «στόχος μας είναι μια κοινωνία πέραν της αγοράς και του κράτους που να προσφέρει δυνατότητες εκδίπλωσης των δυνατοτήτων των ατόμων και καλύτερες συνθήκες ζωής για όλους». Παρόμοια θέματα θα συζητηθούν σε περίπου 500 «στρογγυλά τραπέζια και ομάδες εργασίας». Πραγματικό εργαστήρι ιδεών για έναν καλύτερο κόσμο, που παρά τις μεγάλες δυσκολίες υλοποίησης του, φαίνεται οτι είναι δυνατός.

Ρύπανση νερών και αναπτυξιακή καθυστέρηση

Στην Ελλάδα, πολλά από τα «καλά» της που προβάλλουμε, είναι πολύ συχνά, αποτέλεσμα καθυστέρησης και όχι επιλογής. Δεν «επιλέξαμε» την βιομηχανοποιημένη κτηνοτροφία όχι για λόγους οικολογικής ευαισθησίας αλλά γιατί δεν φτάσαμε στο επίπεδο αυτό και έτσι δεν μας χτύπησε ιδιαίτερα η νόσος με τα κοτόπουλα ή τις τρελές αγελάδες. Δεν είχαμε μεγάλη βιομηχανική ρύπανση, όχι επειδή εφαρμόσαμε αντιρρυπαντικά μέτρα, αλλά γιατί δεν «καταφέραμε» να αναπτύξουμε τη –βαριά- βιομηχανία. Αυτό συνέβει και σε πολλούς άλλους τομείς, αλλά η χαμηλή ανάπτυξη της βιομηχανίας μας προστάτευσε από πολλά δεινά στο περιβάλλον. Δεν είχαμε ουσιαστικά όξινη βροχή, και δεν μετατρέψαμε ποτάμια και λίμνες σε οχετούς βιομηχανικών αποβλήτων, ελλείψει … πολλών αποβλήτων. Φυσικά το συμπέρασμα αυτό δεν είναι καθολικό, αφού έχουμε και μερικές κραυγαλέες περιπτώσεις καταστροφών, όπως ο Ασωπός, η Κορώνεια, ο Αμβρακικός, ο Πηνειός κ.ά. (συχνά σε συνδυασμό και με αιτίες που συνδέονται και με τη γεωργική παραγωγή).

Παρόλα αυτά, υπάρχουν και άλλες αιτίες και τα πράγματα με χερσαία επιφανειακά νερά δεν είναι και πολύ ρόδινα. Αντιθέτως, σύμφωνα με το νέο πρόεδρο της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Περιβάλλοντος της Βουλής των Ελλήνων Κ. Καρτάλη, «Μεγάλο μέρος των ποταμών της χώρας είναι σε κρίσιμη κατάσταση ως προς την ποιότητα των νερών τους». Σε συνεδρίαση της υποεπιτροπής Υδατικών Πόρων, στην οποία εξετάστηκε το θέμα αυτό κατέθεσαν τις απόψεις τους και πολλοί ειδικοί επιστήμονες

Σύμφωνα με το ΕΛΚΕΘΕ, «λόγω της περιορισμένης βιομηχάνισης της Ελλάδος, η κατάσταση των ποταμών στη χώρα είναι καλύτερη από το μέσο όρο σε επίπεδο Ε.Ε. – Παρ’ όλα αυτά το 58% του μήκους των ποταμών βρίσκεται σε μέτρια ή και σε κακή κατάσταση σε ορισμένα τμήματα, σύμφωνα με μετρήσεις που πραγματοποίησε στο διάστημα μεταξύ 2007 και 2009. Υπάρχουν πολλά ποτάμια -ιδιαίτερα σε ορεινές ζώνες- που βρίσκονται σε εξαιρετική κατάσταση. Υπολογίζεται ότι σήμερα ποσοστό 85% των βιολογικών καθαρισμών είτε δεν λειτουργεί καθόλου είτε δεν αποδίδει στο μέγιστο βαθμό. Παρατηρείται διαχρονική μείωση της παροχής των ποταμών (π.χ. Ευρώτας -84% στο διάστημα 1974-2006, Άραχθος -30% στο διάστημα 1982-2006, Αλιάκμονας -12.2% στο διάστημα 1963-2006). – Η διαχρονική μείωση της ποτάμιας απορροής σε συνδυασμό με την κατακράτηση ιζημάτων στα φράγματα προκαλούν μείωση μεγαλύτερη του 80% στα φορτία ιζημάτων με αποτέλεσμα την απώλεια εκτάσεων (π.χ. Δέλτα Νέστου). – Η μείωση των παροχών των ποταμών έχει περιορίσει κατά 60% το ποσοστό της προβλεπόμενης μέγιστης παραγωγής υδροηλεκτρικών σταθμών στα τελευταία 50 έτη. – Καταγράφονται σημαντικές διαφορές μεταξύ της ελληνικής και της βουλγαρικής πλευράς αναφορικά με τις εκτιμήσεις της ρύπανσης για τους διασυνοριακούς ποταμούς Νέστο, Αξιό, Στρυμόνα και Έβρο. Για παράδειγμα οι τιμές που καταγράφονται στους μετρητικούς σταθμούς στα σύνορα (επί του ελληνικού εδάφους) είναι μεγαλύτερες των τιμών που δίδει η βουλγαρική πλευρά για τα ανάντη τμήματα των ποταμών κατά 80 έως 120% για τον Αξιό και τον Έβρο. Σημαντικά προβλήματα ρύπανσης εντοπίζονται στους
ποταμούς Αξιό, Πηνειό, Έβρο και Ασωπό, ενώ μέτρια ή ελλιπής είναι η
κατάσταση στο Σπερχειό, το Νέστο, τον Αλιάκμονα, το Στρυμόνα και τον
Αχελώο). Καταγράφονται σοβαρές καθυστερήσεις στην εφαρμογή της Κοινοτικής Οδηγίας 2000/60, ενώ η χώρα στερείται ουσιαστικού δικτύου παρακολούθησης της ποιότητας των νερών των ποταμών».

Ο έλεγχος για την τήρηση της νομοθεσίας και των γενικότερων ρυθμίσεων που αφορούν τα νερά, σύμφωνα με το Γενικό Επιθεωρητή Περιβάλλοντος Π. Μέρκο, πραγματοποιείται από μια υπηρεσία με μόλις 30 επιθεωρητές (ενδεικτικά ανέφερε ότι στο Βέλγιο υπάρχουν 400). «Μόνο για τον Ιανουάριο 2010 εισήχθησαν 700 αναφορές – καταγγελίες από όλη την Ελλάδα. Απαιτείται επίσης νομοθετική θωράκιση της Υπηρεσίας ώστε να είναι δυνατή η επιβολή -και όχι μόνο η εισήγηση- ποινών αλλά και η δυνατότητα ανάκλησης αδειών για μονάδες που ρυπαίνουν. Το νομικό μας πλαίσιο δεν έχει συγκεκριμενοποιήσει και ποσοτικοποιήσει τι σημαίνει ρύπανση των ποταμών και συνήθως οι παραβάτες απαλλάσσονται γιατί δεν τεκμαίρεται με αυστηρά προσδιορισμένο τρόπο αν και κατά πόσο ρύπαναν. Δεν έχει μετρηθεί ποτέ η φέρουσα ικανότητα των ποταμών σε ρυπαντικά φορτία δηλαδή οι μέγιστες αποδεκτές τιμές που μπορεί να αποδεχθεί ένα ποτάμι. Δεν είναι γνωστός ο αριθμός των γεωτρήσεων που κατ΄ εκτίμηση είναι σε ποσοστό 50% παράνομες. Τα πρόστιμα των Νομαρχιών είναι ύψους 350 ευρώ για μία παράνομη ανόρυξη με αποτέλεσμα να συμφέρει έναν αγρότη να πληρώσει το πρόστιμο αντί να πληρώσει μελετητή και να ακολουθήσει τη νόμιμη διαδικασία. Δέχονται τεράστιες πιέσεις ο Ασωπός, ο Κηφισός, ο Ευρώτας, ο Άραχθος, ο Πηνειός, ο Γαλλικός, ο Αξιός, ο Λουδίας και ο Αλιάκμονας. Ο Ασωπός αντιμετωπίστηκε ως οχετός και η Πολιτεία δεν ήταν παρούσα. Σε νερό που διατίθεται στην περιοχή των Μεσσαπίων Ευβοίας διαπιστώθηκαν απαράδεκτα υψηλές συγκεντρώσεις χρωμίου. Κατά πάσα πιθανότητα μεταφέρθηκαν απόβλητα του Ασωπού με βυτία αστικών αποβλήτων».

Σε επόμενη συνεδρίαση η Επιτροπή θα ασχοληθεί με την κατάσταση
των λιμνών στην Ελλάδα και θα προετοιμάσει κείμενο προτάσεων -νομοθετικές ρυθμίσεις και μέτρα πολιτικής- για την προστασία των ποταμών και λιμνών στην Ελλάδα και το κείμενο θα κατατεθεί στα υπουργεία Περιβάλλοντος και Εσωτερικών.

Σάκης Κουρουζίδης

Περιοχές Natura 2000 και προϋποθέσεις έγκρισης έργων σ’ αυτές

Τάκης Νικολόπουλος ⁱ

Είναι γνωστή η υστέρηση της προστασίας της φύσης και ειδικότερα των φυσικών οικοτόπων στην Ελλάδα, όπως είναι γνωστά και τα αίτια αυτής της υστέρησης που ανάγονται αφενός στην «τυφλή» αναπτυξιο/μεγεθυνσιοκρατία και ανεξέλεγκτη «αγοραποίηση» (marketisation) του χώρου που έχει εμποτίσει και την πολιτεία και την κοινωνία (των πολιτών) και αφετέρου στην παθογένεια και το έλλειμμα της δημόσιας διοίκησης η οποία καλείται να υλοποιήσει την «εξευρωπαϊσμένη», στον τομέα αυτό όπως και σε άλλους, πολιτική της χώρας . Πράγματι η Ελλάδα καλείται να εφαρμόσει τη φιλόδοξη κοινοτική οδηγία 92/43/ΕΟΚ η οποία στο πλαίσιο της διατήρησης της βιοποικιλότητας στην ΕΕ αποσκοπεί στην δημιουργία ενός ευρωπαϊκού συνεκτικού οικολογικού δικτύου προστασίας των φυσικών οικοτόπων (Νatura 2000) μέσω του καθορισμού από τα κράτη –μέλη Ειδικών Ζωνών Διατήρησης (ΕΖΔ). Οι ΕΖΔ αποτελούν το τελευταίο (τρίτο) στάδιο μιας μακράς διαδικασίας η οποία δεν έχει ακόμα περατωθεί . Άς σημειωθεί δε ότι τα κράτη με τον καθορισμό των ΕΖΔ υποχρεούνται να λαμβάνουν θετικά μέτρα διαχείρισης των π.π. (προστατευόμενων περιοχών) που θα καθορίζουν τα ίδια (σχέδια κλπ) κανονιστικού ή διοικητικού ή συμβατικού χαρακτήρα , με σκοπό την διατήρηση του τόπου. Στην Ελλάδα μάλιστα ο καθορισμός αυτός των ΕΖΔ αποτελεί νομικό και διοικητικό γρίφο, αν κρίνει κανείς από την ΚΥΑ 33318/3028/1998 (όπως τροποποιήθηκε το 2008) που ενσωματώνει στην ελληνική έννομη τάξη την οδηγία, όχι χωρίς προβλήματα εφαρμογής, κυρίως στο βαθμό που συνδέει την εφαρμογή της οδηγίας με το Ν.1650/86. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι φυσικοί οικότοποι και οι οικότοποι των ειδών δεν προστατεύονται ήδη ως Τόποι Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ) (δεύτερο στάδιο που έχει περαιωθεί για την Ελλάδα).

Το δυσκολότερο πρόβλημα που τίθεται κατά την εφαρμογή του σταδίου αυτού σχετίζεται με την αδειοδότηση έργων σε περιοχές του προστατευτικού δικτύου Natura 2000 όπως προβλέπεται από το άρθρο 6 παρ.2-4 της οδηγίας (βλ. την εξαίρετη μελέτη του Κ. Γώγου, η περιβαλλοντική αδειοδότηση έργων σε περιοχές του δικτύου Natura 2000 , σειρά δίκαιο και κοινωνία στον 21ο αιώνα, Εκδ. Σάκκουλα, 2009). Aς σημειωθεί ότι η πολυπλοκότητα του ζητήματος μέσα και από μια «άτεχνη διατύπωση» των σχετικών διατάξεων της οδηγίας και οι διακυβεύσεις που κρίνονται, οδήγησαν την Επιτροπή των ΕΚ να εκδώσει δύο μέχρι σήμερα οδηγούς πάνω στο επίμαχο αυτό θέμα . Στην Ελλάδα, όπου το 21% της χερσαίας επιφάνειας εντάσσεται στο δίκτυο αυτό, το πρόβλημα είναι εντονότερο με τις κατασκευές μεγάλων έργων υποδομής (π.χ. αυτοκινητόδρομοι) αλλά και περιβαλλοντικών έργων (ΧΥΤΑ –ΧΥΤΥ, αιολικών πάρκων κλπ).

Πέρα από την γενική διαφυλακτική υποχρέωση προστασίας προς αποτροπή –πρόληψη των βλαβών στις προστατευόμενες περιοχές (π.π.- ΤΚΣ ) με (ολιστικό-συστημικό) σκοπό, τη «διατήρηση ικανοποιητικού επιπέδου» της ακεραιότητας των φυσικών οικοτόπων και των ειδών που προβλέπει αρχικά η οδηγία, το κρίσιμο ζητούμενο είναι υπό ποίους όρους μπορούν να εγκριθούν–αδειοδοτηθούν κατασκευαστικά ή άλλα σχέδια που δεν άπτονται της (συνήθους) διαχείρισης των π.π. και τα οποία ενδεχομένως να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην ακεραιότητα των π.π.. Εδώ πρόκειται για ειδική διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης που συγγενεύει με την γνωστή διαδικασία έγκρισης περιβαλλοντικών όρων (EΠΟ) της οδηγίας 85/337 (όπως έχει τροποποιηθεί) και του Ν. 1650/86 στον οποίο παραπέμπει η προαναφερθείσα ΚΥΑ μεταφοράς της οδηγίας 92/43, και ιδίως του άρθρου 6 παρ.3 αυτής . Η αποκλειστική αυτή σύνδεση –παραπομπή ειδικότερα ως προς την απαίτηση αναζήτησης εναλλακτικών λύσεων η οποία δεν προβλέπεται κατά το στάδιο της εκτίμησης των επιπτώσεων-κινδύνων της παρ. 3 του άρθρου 6 της οδηγίας, δεν πρέπει να θεωρείται ευτυχής (βλ. και Γ. Μπάλια, σχ. στη ΣτΕ 293 /2009 Ε τμ., www.nomosphysis.org.gr), ακόμα κι αν η δεύτερη διαδικασία ΕΠΟ μπορεί να συμπληρώνει την πρώτη (έννοια «σχεδίου»- όχι μόνο κατασκευαστικά έργα αλλά και χωρικά -, εφαρμογή ratione temporis της διαδικασίας του άρθρου 6 παρ.3, κ.α). Όμως σε αντίθεση με την αδειοδότηση στο πλαίσιο της οδηγίας 85/337, η έγκριση των σχεδίων σε π.π (άρθρο 6 παρ. 3 και 4) υπόκειται όχι μόνο σε διαδικαστικές απαιτήσεις αλλά και ουσιαστικές . Η τελευταία γίνεται με επίκληση της αρχής της προφύλαξης η οποία ακριβώς εφαρμόζεται ένεκα της αβεβαιότητας, απροσδιοριστίας και πολυπλοκότητας που διακρίνει μια σύγχρονη οικοσυστημική αντίληψη τα επιστήμης της οικολογίας. Σύμφωνα με το στάδιο αυτό του άρθρου 6 παρ. 3 της οδηγίας η αδειοδότηση διέρχεται τρείς εσωτερικές φάσεις

α) το screening -ο περιβαλλοντικός προέλεγχος από την αρμόδια αρχή των σχεδίων που θα υποβληθούν προς έγκριση , για να φανεί αν το σχέδιο προκαλεί ενδεχομένως αρνητικές συνέπειες στην π.π.

β) η συνολική «δέουσα» (κυρίως) εκτίμηση των επιπτώσεων

γ) η απόφαση της έγκρισης ή ματαίωσης του σχεδίου, με πρόγνωση των μελλοντικών (αβέβαιων για τα οικοσυστήματα, όπως προελέχθη) εξελίξεων και με βάση την ακεραιότητα της π.π. Η διαδικασία σ’ αυτή την φάση δεν λαμβάνει υπόψη –δεν συνεκτιμά τον σκοπό που εξυπηρετεί το έργο ούτε τις εναλλακτικές λύσεις και το κόστος τους . Κρίσιμο πάντως στην διαδικασία αυτή είναι τα στοιχεία της περιβαλλοντικής μελέτης να αναφέρονται ( και το σχέδιο αξιολόγησης να συνδέεται ) με συγκεκριμένους στόχους (της) διατήρησης της π.π.

Με άλλα λόγια,

1) εάν δεν υπάρχει καμία επιστημονική αμφιβολία ως προς την απουσία αρνητικών επιπτώσεων, το σχέδιο εγκρίνεται

2) εάν το σχέδιο θίγει την ακεραιότητα της π.π. ή υπάρχει ακόμα αβεβαιότητα ως προς τις συνέπειές του (δεν υφίσταται «βέβαιη πρόγνωση» της αρχής ότι δεν θα επέλθει βλάβη –υπάρχει επιστημονική αμφιβολία ως προς την απουσία αρνητικών επιπτώσεων) επιβάλλεται κατ’ αρχήν η απόρριψή του με βάση την αρχή της προφύλαξης και (με) παράλληλη εφαρμογή -όχι χωρίς ενστάσεις στο συγκεκριμένο πεδίο- της αντιστροφής του βάρους της τεκμηρίωσης .

Τέλος στο σημείο αυτό , πριν την λήψη της απόφασης , η οδηγία, σε μια ελλειπτική και αόριστη διατύπωση -που συναντάμε και σε άλλα κοινοτικά κείμενα (π.χ. οδηγία για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, κανονισμός Reach για τις επικίνδυνες χημικές ουσίες) -και πάντως όχι δεσμευτική για την αρμόδια αρχή, προβλέπει ότι το «κοινό»(;) μπορεί «ενδεχομένως» να συμμετάσχει στην διατύπωση γνώμης(;) εν όψει της έγκρισης του σχεδίου .

Στη συνέχεια προβλέπεται η δυνατότητα, κατ’ εξαίρεση και παρά τα αρνητικά αποτελέσματα της περιβαλλοντικής εκτίμησης, έγκρισης ενός σχεδίου με τους αυστηρούς όρους που εκεί προβλέπονται, ήτοι για «επιτακτικούς λόγους σημαντικού δημόσιου συμφέροντος» (συμπεριλαμβανομένων λόγων οικονομικής ή κοινωνικής φύσης) στους οποίους αναγνωρίζεται υπέρτερη αξία από την προστασία των προστατευόμενων φυσικών οικοτόπων και των ειδών, και υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις . Πρόκειται για εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας (στάθμιση- από την αρμόδια προς έγκριση του σχεδίου διοικητική αρχή – του σκοπού του δημοσίου συμφέροντος και της μείωσης της προστασίας του τόπου) η οποία συναρτάται προς την εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης. Όπως και να χει, οι όροι θα πρέπει να υπερισχύουν καταφανώς της βλάβης ή της μείωσης που θα υποστεί η π.π. (K.Γώγος, οπ.παρ.) Ως εξαιρετική δε διάταξη πρέπει να ερμηνεύεται περιοριστικά και εν πάσει περιπτώσει, εάν εφαρμοσθεί, το κράτος (όχι ο φορέας του σχεδίου) υποχρεούται να λάβει κάθε αναγκαίο αντισταθμιστικό μέτρο ενημερώνοντας σχετικά την Επιτροπή, η δε έγκριση του σχεδίου υπό τους εξαιρετικούς παραπάνω όρους υπόκειται σε έλεγχο από το ΔΕΚ και ιδίως εάν έχει προηγουμένως πιστά εφαρμοσθεί το προηγούμενο στάδιο της περιβαλλοντικής εκτίμησης επιπτώσεων του άρθρου 6 παρ.3 της οδηγίας (κυρίως ως προς την έκταση της βλάβης αλλά και για τον έλεγχο των εναλλακτικών λύσεων οι οποίες βρίσκονται σε σταθμιστική συνάρτηση με την έκταση της βλάβης). Ακόμα αυστηρότερες γίνονται οι παραπάνω προϋποθέσεις όταν στην π.π «βρίσκονται» φυσικοί τόποι προτεραιότητας ή/και είδη προτεραιότητας. Στην περίπτωση αυτή, μόνο λόγοι δημόσιας υγείας, δημόσιας ασφάλειας αλλά και η προστασία υπέρτερων «πρωταρχικής σημασίας» περιβαλλοντικών αγαθών, μπορούν να δικαιολογήσουν την κατ΄ εξαίρεση υλοποίηση του σχεδίου . Διαφορετικά ή άδεια μπορεί να δοθεί για «άλλους επιτακτικούς λόγους υπέρτατου δημόσιου συμφέροντος» . Δύσκολο εδώ είναι το ερώτημα αν περιλαμβάνονται, όπως και στις περιπτώσεις των μη προτεραιότητας οικοτόπων η/και ειδών και λόγοι κοινωνικοί και οικονομικοί για να συμπεριληφθούν στο υπέρτερο δημόσιο συμφέρον . Γενικότερα , η οδηγία παρόλο τον αυστηρά προστατευτικό χαρακτήρα της -δεν αφίσταται τελικά, και εδώ, από την «συνταγματική» αναπτυξιο-μεγεθυνσιακή φιλοσοφία της Κοινότητας, έστω κι’ αν αυτή κάμπτεται in concreto σε μια προσπάθεια ανεύρετης ουσιαστικής ισορροπίας των εννόμων αγαθών .

Οικοτουρισμός: “Toxic Tours”

Είναι τελείως διαφορετικό πράγμα να ακούς και να διαβάζεις για τις συνέπειες της ρύπανσης του περιβάλλοντος και τελείως διαφορετικό πράγμα, πραγματικά συγκλονιστικό, να έρχεσαι σε πραγματική επαφή μαζί τους. Αυτό ακριβώς συνειδητοποίησαν μερικές αμερικανικές οικολογικές οργανώσεις, οι οποίες οργανώνουν μια νέα, εντελώς διαφορετική εκδοχή οικοτουριστικών ταξιδιών: τα toxic tours επισκέψεις σε περιοχές πραγματικά κατεστραμμένες, δηλητηριασμένες από τις βιομηχανικές δραστηριότητες.

Μερικά χαρακτηριστικά δείγματα: η «πόλη του Άσθματος» στην ευρύτερη περιοχή του Λος Άντζελες με τα γιγάντια συγκροτήματα χημικών βιομηχανιών και σφαγείων, η βιομηχανική περιοχή του Brownsville που ρυπαίνει αφάνταστα τα νερά του Ρίο Γκράντε (από την μεξικανική πλευρά των συνόρων, η κατάσταση είναι κατά πολύ χειρότερη) και η επίσκεψη του σεληνιακού τοπίου που δημιουργούν στα Απαλάχια ‘Oρη τα γιγάντια ανοιχτά ανθρακωρυχεία που κατατρώγουν την περιοχή. Μάλιστα, το πλέον ενδιαφέρον είναι ότι η τελευταία επίσκεψη οργανώνεται από την Καθολική Επιτροπή των Απαλαχίων, η οποία πιστεύει ότι το σακάτεμα της φύσης για την παραγωγή φτηνού ηλεκτρισμού από ρυπογόνο κάρβουνο αποτελεί πράξη ενάντια στη βούληση του Θεού (1).

Όμως, σίγουρα, η μεγαλύτερη «ατραξιόν» είναι το East Saint Louis του Ιλινόις, η πόλη την οποία είναι αδύνατον να βρει κανείς στο χάρτη! Αυτή η βιομηχανική πόλη που αναπτύχθηκε τον 19^ο αιώνα και υπήρξε το κέντρο μεγάλων κοινωνικών αγώνων, πολύ γρήγορα συγκέντρωσε πλήθος μονάδων της νεογέννητης χημικής βιομηχανίας (για παράδειγμα η Monsanto δημιούργησε εδώ ένα γιγάντιο -και εξαιρετικά ρυπογόνο-συγκρότημα). Όμως, η ανεξέλεγκτη ρύπανση που προκαλούσαν άρχισε να δημιουργεί τεράστια προβλήματα στην πόλη, όπου καταγράφονταν τα υψηλότερα ποσοστά καρκίνου σε ολόκληρες τις ΗΠΑ. Συχνά, τα σπίτια πνίγονταν από τις αναθυμιάσεις των τοξικών ουσιών που έριχναν οι βιομηχανίες στο αποχετευτικό δίκτυο. Όλα αυτά -σε συνδυασμό με την προσπάθεια των βιομηχανιών να αντικαταστήσουν τους καλοπληρωμένους και πιο απαιτητικούς σε ζητήματα ασφάλειας Λευκούς βιομηχανικούς εργάτες με Αφροαμερικανούς- οδήγησαν μεγάλο μέρος των πιο εύπορων κατοίκων να εγκαταλείψει την πόλη.

Έτσι, όταν και οι απηρχαιωμένες πλέον βιομηχανικές μονάδες άρχισαν να κλείνουν την δεκαετία του 1970, δεν απέμενε πλέον καμία προοπτική γι’ αυτήν τη διαβρωμένη από τη ρύπανση πόλη, η οποία μετατράπηκε σε πόλη φάντασμα, γεμάτη ερειπωμένα και καμένα κτίρια και εργοστάσια. Μάλιστα, τα έσοδα του Δήμου κατέρρευσαν, σε σημείο ώστε, μεταξύ 1989-1994, σταμάτησε η αποκομιδή των απορριμμάτων και οι λιγοστοί κάτοικοι που απέμειναν (το 90% Αφροαμερικανοί, με ποσοστό ανεργίας 60%) υποχρεώθηκαν να καίνε τα σκουπίδια τους στα πεζοδρόμια, ενώ εμφανίστηκαν κοπάδια μεγάλων αρουραίων και μολυσματικές ασθένειες.

Έτσι, το 1993, η πολιτεία του Ιλινόις πήρε την απόφαση να διαγράψει αυτήν την πόλη-όνειδος από τον χάρτη των ΗΠΑ (2)!

Πάντως, με αυτό το είδος τουρισμού μπορεί κανείς να είναι καλυμμένος κι από τα προβλήματα που δημιουργεί η αντιτρομοκρατική υστερία που έχει φτάσει στα όρια της παράνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πράγματι, όπως διηγείται η εγκατεστημένη στις ΗΠΑ Γαλλίδα συγγραφέας Hélène Crié-Wiesner, η οποία θέλησε να δείξει την τοξική πλευρά της Αμερικής σε μια ομάδα συμπατριωτών της, ξεναγώντας τους στο απέραντο σύμπλεγμα διυλιστηρίων και χημικών βιομηχανιών που βρίσκεται μεταξύ Κόρπους Κρίστι και Μπωμόν (Τέξας), η παρουσία άγνωστων στην περιοχή ατόμων σήμανε συναγερμό των αρχών που κατέληξε σε εξονυχιστικές έρευνες του FBI…

Βασίλης Παπακριβόπουλος

1. Ηλεκτρονική εφημερίδα www.rue89.com 11-7-2008, «Tourisme écolo aux USA : les horreurs du monde industriel»

2. www.rue89.com/2008/05/20/east-saint-louis-ville-rayee-de-la-carte-des-etats-unis

Η αιολική ενέργεια μέρος του περιβαλλοντικού προβλήματος ή της λύσης του;

Σεβαστιανός Μοιρασγεντήςⁱ

Σε αρκετά προηγούμενα άρθρα στο Δαίμωνα έχουν συζητηθεί η αναγκαιότητα και οι δυνατότητες για την πράσινη ανάπτυξη στην Ελλάδα, για το πως ένα νέο οικονομικό μοντέλο, που θα βασίζεται στην ανάπτυξη και χρήση προϊόντων και υπηρεσιών που προωθούν την περιβαλλοντική προστασία, την ενεργειακή ασφάλεια και την οικονομική ανάπτυξη, θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις και κυρίως προοπτικές τόσο στην περιβαλλοντική όσο και στην οικονομική κρίση που αντιμετωπίζει η χώρα. Γράφαμε τότε, ότι η εκπλήρωση των στόχων του ενεργειακού και κλιματικού πακέτου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 2020, είναι μια πρώτης τάξεως ευκαιρία προκειμένου να υλοποιηθεί ένας ριζικός μετασχηματισμός του ενεργειακού τομέα στη χώρα, με την αύξηση της ενεργειακής αποδοτικότητας και τη μεγάλης κλίμακας αξιοποίηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), ως πρώτο βήμα μιας γενικότερης στροφής προς την πράσινη οικονομία. Δεν θα ήταν μάλιστα υπερβολικό να πούμε ότι η αξιοποίηση του πλούσιου δυναμικού ΑΠΕ και κυρίως του αιολικού και ηλιακού είναι μία από τις ελάχιστες δραστηριότητες που συγκεντρώνουν ακόμη επενδυτικό ενδιαφέρον από το εξωτερικό, και επομένως πιθανότητες να προσελκύσουν στη χώρα επενδύσεις.

Όμως η πράξη δείχνει, ότι ακόμη και όταν υπάρχει η πολιτική βούληση, μια τέτοια στροφή δεν είναι καθόλου εύκολη και δεδομένη, και θα απαιτήσει συνεχείς προσπάθειες και συγκρούσεις προκειμένου να αντιμετωπισθούν κατεστημένες νοοτροπίες και αγκυλώσεις χρόνων. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της αιολικής ενέργειας, όπου ενώ σε ολόκληρο τον κόσμο η αξιοποίησή της αντιμετωπίζεται ως τεχνολογία αιχμής για την αποτροπή της καταστροφικής κλιματικής αλλαγής και σειράς περιβαλλοντικών προβλημάτων τοπικής ή περιφερειακής κλίμακας, στην Ελλάδα η εγκατάσταση των αιολικών πάρκων συναντά τις έντονες αντιδράσεις κατοίκων, τοπικών φορέων και «οικολογικών» κινήσεων και θεωρείται σημαντικός παράγοντας περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Πρόσφατο παράδειγμα η διακοπή εργασιών κατασκευής σε αδειοδοτημένο αιολικό πάρκο στην περιοχή των Πρεσπών μετά την προσφυγή 4 οικολογικών οργανώσεων στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Βέβαια, οι ίδιες οικολογικές οργανώσεις μόλις λίγες εβδομάδες πριν, υποθέτω θα έριχναν κροκοδείλια δάκρυα για την αποτυχία της συνόδου της Κοπεγχάγης και θα ζήταγαν πιο αποτελεσματικές πολιτικές από την Ευρωπαϊκή Ένωση, που θα συνεπάγονται μεγαλύτερη αξιοποίηση των ΑΠΕ, δηλαδή περισσότερα αιολικά πάρκα… Άβυσσος….

Η αλήθεια είναι ότι η αιολική ενέργεια, όπως άλλωστε και κάθε άλλο σύστημα ηλεκτροπαραγωγής, προκαλεί περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Τα τελευταία χρόνια, με τη βελτίωση της τεχνολογίας και των πρακτικών χωροθέτησης των αιολικών πάρκων και πρακτικά της εξάλειψης προβλημάτων όπως ο θόρυβος, στο επίκεντρο της κριτικής είναι η οπτική όχληση και στις περιπτώσεις που τα αιολικά πάρκα χωροθετούνται κοντά σε οικοσυστήματα υψηλής οικολογικής αξίας οι επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα. Όμως πραγματικά πόσο σημαντικές είναι αυτές οι επιπτώσεις των αιολικών πάρκων στο περιβάλλον;

Όσον αφορά στην οπτική όχληση το ζήτημα είναι αισθητικό και επομένως καθαρά υποκειμενικό. Αν για ένα κομμάτι του πληθυσμού οι ανεμογεννήτριες είναι αντιαισθητικές, για κάποιο άλλο τμήμα του μπορεί να αποτελούν στοιχεία που εντάσσονται αρμονικά και αναβαθμίζουν το φυσικό τοπίο. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει να δούμε με ποια κριτήρια διαμορφώνεται τελικά η θετική ή αρνητική στάση του πληθυσμού απέναντι στα αιολικά πάρκα, και η οποία συνήθως εκφράζεται μέσω της διάστασης της οπτικής όχλησης. Σε πολλές περιπτώσεις έχει καταδειχθεί ότι οι αντιδράσεις υπαγορεύονται από την ανησυχία για υποβάθμιση του τουριστικού προϊόντος που προσφέρεται στην ίδια περιοχή, και επομένως για απώλεια εσόδων, υποβάθμιση της αξίας της γης, κλπ. Όταν το τουριστικό προϊόν βασίζεται στο μοντέλο «ήλιος-θάλασσα», οι ανησυχίες αυτές μπορεί (;) και να έχουν βάση. Όμως, όπως τονίζουν αρκετοί ερευνητές η στάση μας απέναντι σε ένα αντικείμενο διαμορφώνεται σε σημαντικό ποσοστό από την αντίληψη που έχουμε για τη χρηστικότητά του. Οι ευαισθητοποιημένες σε περιβαλλοντικά θέματα κοινωνίες της Ευρώπης έχουν συνειδητοποιήσει σε μεγάλο βαθμό τον καταλυτικό ρόλο της αιολικής ενέργειας για την αντιμετώπιση της καταστροφικής κλιματικής αλλαγής. Είναι επομένως αυξημένες οι πιθανότητες ένα τοπίο με ανεμογεννήτριες να προκαλεί, παρά τα αντιθέτως διακινούμενα, θετικές εντυπώσεις στον υψηλού επιπέδου τουρισμό.

Όσον αφορά στις επιπτώσεις στην ορνιθοπανίδα, οι θάνατοι πουλιών από προσκρούσεις σε ανεμογεννήτριες είναι ένα ενδεχόμενο, όμως μάλλον ως σποραδικό γεγονός, εξαρτώμενο από τις κρατούσες μετεωρολογικές συνθήκες και την ορατότητα, παρά σαν μια συστηματική απειλή για την ορνιθοπανίδα μιας περιοχής. Από διάφορες μελέτες πεδίου σε αιολικά πάρκα διεθνώς, προέκυψε ότι καταγράφονται περίπου 0,1-0,6 θάνατοι ανά ανεμογεννήτρα ανά έτος, ποσοστά πολύ χαμηλά για να συνιστούν μια συνολική απειλή για την ορνιθοπανίδα μιας περιοχής, ακόμη και για σπάνια και απειλούμενα είδη. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε μια εκτεταμένη έρευνα που έγινε στις ΗΠΑ σχετικά με τους θανάτους πουλιών κατέδειξε ότι τα αιολικά πάρκα ευθύνονται για λιγότερο από το 0,01% των θανάτων (ποσοστό ανάλογο με αυτό που προκαλείται από τα αεροπλάνα). Προσκρούσεις σε κτίρια, παράθυρα, αυτοκίνητα, άλλες υποδομές, γραμμές μεταφοράς, η εκτεταμένη χρήση λιπασμάτων, το κηνύγι αποτελούν πολύ σημαντικότερες αιτίες θανάτωσης των πουλιών.

Όμως, κατά τη γνώμη μου η ουσία της αντιπαράθεσης πηγαίνει πολύ πέρα από μια διακριτή θεώρηση και αξιολόγηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των αιολικών πάρκων (που σημειωτέον είναι απαιτούμενο της νομοθεσίας και προφανώς πρέπει να γίνεται). Κάθε μονάδα παραγωγής ηλεκτρισμού, ανεξάρτητα της χρησιμοποιούμενης τεχνολογίας και καυσίμου, συνοδεύεται στον ένα ή στον άλλο βαθμό από επιπτώσεις στο περιβάλλον. Δεδομένου, ότι το ηλεκτρικό ρεύμα αποτελεί αναντικατάστατο αγαθό των σύγχρονων κοινωνιών είναι απαραίτητο να αποδεχθούμε κάποια επίπεδα περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Έχοντας όμως τη δυνατότητα εναλλακτικών επιλογών θα πρέπει να συγκρίνουμε και να επιλέξουμε λύσεις και τεχνολογίες που είναι περισσότερο φιλικές προς το περιβάλλον και στις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης. Η μη υλοποίηση μιας επένδυσης ΑΠΕ (αιολικό πάρκο, φωτοβολταϊκή μονάδα, κλπ.) σημαίνει ταυτόχρονα αυξημένη χρήση τεχνολογιών ηλεκτροπαραγωγής με ορυκτά καύσιμα (λιγνίτη, πετρέλαιο, φυσικό αέριο, κλπ.), και επομένως σημαντικότατες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, στο φυσικό περιβάλλον, στην κλιματική αλλαγή, κλπ. Η επιλογή νομίζω είναι μονόδρομος…